Dialekt małopolski obejmuje południowo-wschodnią i środkową Polskę od środkowego biegu Pilicy i Wieprza aż po Karpaty. Małopolska pod względem dialektalnym jest więc rozumiana szeroko (dawna stara dzielnica), a nie wąsko (jako dzisiejsze województwo małopolskie).

Niełatwo jest precyzyjnie określić zasięg dialektu małopolskiego między innymi ze względu na ekspansję jego cech w ciągu wieków i gwary przejściowe, zwłaszcza na północy, które tradycyjnie pod względem językowym są wliczane do Małopolski (Sieradzkie, Łęczyckie, Łowickie, Pogranicze Mazowsza) lub są z niej wyłączane. W naszym opracowaniu tylko Łowickie zaliczamy do dialektu mazowieckiego, pozostałe obszary – do małopolskiego.

Do typowych cech ogólnomałopolskich (z małymi wyjątkami) należą:

• mazurzenie (bez Pogranicza wschodniego młodszego): dysc, syja, zaba, jezdzo;
• fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca: laz_łurus, kod_leci, nióześ, ale na skutek ekspansji dialektu mazowieckiego ustaliło się nowsze las_^łurus, z zachowaniem dźwięczności w dawnych formach złożonych: wiózem.

Typową małopolską innowacją dialektalną jest przejście wygłosowego ‑ch > ‑k: strak, na tyg_n^łogak, niózek. Zachowało się ono we wszystkich pozycjach wygłosowych w górzystej części Małopolski (na Spiszu ‑ch > ‑f), a w końcówkach: tyk staryk, w butak sięga po okolice Pszczyny, Wielunia, Sieradza na północnym zachodzie, a na wschodzie po Kolbuszową, Rzeszów, Jasło. Ze słabą artykulacją ch w Małopolsce wiąże się też zastępowanie skłonnego do zaniku ch w grupach spółgłoskowych przez k lub f, np. kwila, twórz.

Samogłoski pochylone a, e w dialekcie małopolskim najczęściej ulegają silnemu ścieśnieniu i utożsamiają się:

• a pochylone > o, np. godoł, spoliły;
• e pochylone na południu z y, np. brzyg, śpiywka, dysc, a na północy z y po spółgłoskach twardych i stwardniałych, i po miękkich, np. syr, bida.

Rzadko zachowują się jako odrębny dźwięk pośredni, dotyczy to natomiast pochylonego o (wymowa pośrednia między o i u, w zapisie ó lub o^u), np. borówka / boro^uwka, wół / wo^uł.

Zróżnicowana jest wymowa samogłosek nosowych – w części Pogórza szeroka artykulacja przedniego ę, np. cię^azko, panto, w pasie od Oświęcimia po Sącz wymowa tylko jednej nosówki tylnej ą, przy czym nosowość zwykle zanika, np. ząb lub zob, ząby lub zoby; w Małopolsce środkowej jeszcze utrzymuje się (rzadko) zanik nosowości, tj. ę > e, ą > o, np.  reka, gosiur, widzo; na pozostałych terenach panuje wymowa obu nosówek jak w języku ogólnopolskim lub zwężona, np. gęś/gyⁿś, wąsy/wųsy.

Obserwuje się częsty brak przegłosu e > o, np. mietła, niesły, zmiany barwy samogłosek przed spółgłoskami półotwartymi, np. beł, robiuł, jendyk, silną labializację o, np. ^łociec, m^łost, wyrazistą tendencję do asymilacji i uproszczeń grup spółgłoskowych, zwłaszcza strz, zdrz, trz, drz jako szcz, żdź, cz, dż, np. szczała, dżazga, czeba, a w środkowej Małopolsce przesunięcie artykulacji ^ło ku przodowi, np. k^łeza, błeto, czy podwojenie s, ś (i nieraz rozpodobnienie ss > sc), np. bosso / bosco.

Duże jest zróżnicowanie końcówek 1. os. lm. cz. teraźniejszego: ‑my na południu, np. idymy, lub ‑ma pochodząca z kontaminacji dwóch końcówek ‑m i ‑wa, np. gonima, ‑wa w Małopolsce środkowo-północnej, np. idziewa, a w części Podhala pod wpływem słowackim –me, np. bieryme. Różne są też formy cz. przeszłego, w tym resztki aorystu, takie jak: nosiłek / nosiłef < nosiłech, nosilichmy, w gwarach góralskich czy formy 1. os. lm. cz. przeszłego z końcówką -my typu chodziłymy, wołalimy w południowej Małopolsce.

Dialekt małopolski jest wewnętrznie bardzo zróżnicowany. Wyraźnie wyodrębniają się na południu w części górskiej: gwara podhalańska, gwary orawskie i spiskie, w widłach Wisły i Sanu gwara lasowska, na zachodzie gwary sieradzkie i łęczyckie. Podobnie na wschodzie pas Pogranicza wykazuje wiele cech kresowych, gdyż gwary te powstały na podłożu ukraińskim.

Niektóre cechy fonetyczne mają mały zasięg, co wyróżnia poszczególne gwary, i tam zostaną omówione, np. akcent na pierwszej sylabie czy archaizm podhalański (c-isty), przestawka kt > tk czy śr > rś (tko, rsioda). Inne z kolei to zjawiska o szerokim zasięgu, niekiedy prawie ogólnogwarowe, takie jak labializacja czy zmiany barwy głosek.