Dialekt mazowiecki to jedna z największych i najbardziej zróżnicowanych odmian polszczyzny gwarowej. Obejmuje Mazowsze właściwe, Mazury oraz gwary podlaskie i suwalskie. Jego terytorium sięga od Skierniewic i Sochaczewa na zachodzie po Sejny i Włodawę na wschodzie, od okolic Nidzicy, Szczytna i Giżycka na północy po Grójec, Garwolin i Radzyń Podlaski na południu. Wyróżnia się sześć głównych części tego dialektu: Mazowsze bliższe, Mazowsze dalsze, Kurpie, Mazury, Podlasie i Suwalszczyznę. W szerszym ujęciu włącza się też Warmię, Ostródzkie, Lubawskie i Łowickie, por. mapa. Granice między tymi obszarami nie są ostre gdyż cechy mazowieckie rozprzestrzeniły się w wyniku dawnych migracji ludności – na południowy wschód, w górę Wisły na obszary małopolskie, oraz na północny zachód, w dół Wisły ku Pomorzu, na tereny Chełmińskiego, Malborskiego, Kociewia, Kujaw, Krajny i Borów Tucholskich.

Dialekt mazowiecki wyróżniają dwie podstawowe cechy: międzywyrazowa fonetyka nieudźwięczniająca, np. pomósz mje, jusz należało, oraz mazurzenie, czyli wymowa sz, ż, cz, dż jako s, z, c, dz, np. wjecór, ctery zamiast wieczór, cztery. Mazurzenia nie mają gwary wschodniego Podlasia i okolic Sejn oraz gwary warmińskie, ostródzkie i lubawskie, gdzie występuje sziakanie, np. sziare sziano, cziarny czielak.

Wymowa samogłosek pochylonych jest zróżnicowana. Samogłoska a jest wymawiana jako a^o lub o, np. zna^o, zagroł, ale na Mazowszu dalszym, Podlasiu i w Lubawskiem występuje wymowa ogólnopolska. Samogłoska e na większości obszaru jest realizowana wyżej, np. koleybka, mlyko, a w części Podlasia i w Łowickiem tak jak w języku ogólnopolskim. Z kolei o brzmi jak o^u w północnej części Mazowsza, a jako ó w południowej, np. żo^ułti, dro^użka.

Inną charakterystyczną cechą dialektu jest podwyższanie y do i, np. a bili te, wymity.

Samogłoska nosowa ę oraz e przed spółgłoską nosową są na Mazowszu bliższym, Kurpiach i na Warmii wymawiane szeroko jako an lub a, np. ciamne zamby, na pozostałym obszarze może wystąpić wymowa wąska e^y lub i, np. wjence^yj, cimne.

Powszechne są tematy z e zamiast a (brak przegłosu), np. powiedać, oraz zleksykalizowane dziś przejście ja- w je- i ra- w re-, np. jebłko, reda, a także -ar- w -er-, np. derł, ter zamiast darł, tarł.  Na północy usuwa się e ruchome: krawc, szczególnie widoczne w nazwach miejscowych, por. do Mikołajk, do Suwałk.

Charakterystyczna jest asynchroniczna realizacja spółgłosek wargowych miękkich. Na Mazowszu bliższym i Podlasiu dominuje wymowa z j, np. pjasta, wjecór, na Mazowszu dalszym pojawiają się realizacje typu pchiasta, mniasto, a na Kurpiach i Mazurach psies, bziały, ziemnia. W wielu rejonach, występują wszystkie typy wymowy, często z zanikiem wargowości, np. ziara, hiara.

Drugą ważną cechą jest stwardnienie w’ połączeniach św’, dźw’, ćw’, np. śwat, ćferć, oraz m’ w formach zaimkowych i końcówce Nlm., np. oczamy, z namy.

W dialekcie mazowieckim występuje często twarda wymowa połączeń ki, gi, kie, gie, np. kedy, kerować, nogy, ale w gwarach wschodniomazurskich zmiękczenie może wystąpić przed ę, a nawet a, np. gienś, giarnek, blachia zamiast gęś, garnek, blacha. Warto również wymienić realizację li jak ly, np. lypa, lys.

Do charakterystycznych cech fleksyjnych dialektu mazowieckiego należy końcówka Clp. rzeczowników męskich -owiu, realizowana jako -oju, -ochiu, -oziu, np. mężoju, konioziu.

W 1. os. lm. cz. teraźniejszego i przeszłego występuje archaiczna końcówka -m, np. chodzim, bralim. Spotyka się także użycie końcówek lp. w znaczeniu lm. w cz. teraźniejszym, przeszłym i w trybie rozkazującym, np. chodziwa, nieśliśta, chodźta.

Na Mazowszu dalszym, Mazurach, Warmii, w gwarach ostródzkich i lubawskich formę żeńską liczebnika dwie zastępuje męska dwa, np. dwa żony.

Charakterystyczny jest również brak kategorii męskoosobowości, por. te dobre chłopy kosiły, a baby poszły na Mazowszu bliższym lub te dobre chłopy kosili, a baby poszli na Podlasiu, Mazurach, Warmii, w Ostródzkiem, Lubawskiem i w części Mazowsza dalszego lub te dobre chłopy kosili, a baby poszły na Mazowszu dalszym.

Dialekt mazowiecki cechuje duże zróżnicowanie leksykalne, a jako przykład można podać wyrazy dzielące jego obszar na część północną i południową. W północnej spotyka się nazwy takie jak cigiędź ‘miejsce zacienione przez drzewo’, golenie ‘nogi konia i krowy’, strop ‘grzbiet dachu’, racuchy ‘placki z utartych ziemniaków’. Południe natomiast wyróżniają nazwy obierzyny ‘łupiny z ziemniaków’, czytak ‘osoba lubiąca czytać’, rozwodnica ‘kobieta rozwiedziona’ czy kolędziarz ‘kolędnik’.