Kurpie to wyraźnie wyodrębniający się region etnograficzny i językowy północno-wschodniego Mazowsza. W szerszym ujęciu obejmuje obszar Puszczy Zielonej i Białej, w węższym – jedynie Puszczę Zieloną. Region leży w dorzeczu środkowej Narwi, między Orzycem a Pisą. Na północy graniczy z dawnym województwem olsztyńskim, a od południa wyznacza go Narew – od ujścia Pisy po ujście Omulwi, por. mapa. Gwara kurpiowska ukształtowała się pod wpływem osadnictwa mazurskiego z północy i mazowieckiego z południa, co tłumaczy jej wewnętrzne zróżnicowanie.

Gwara kurpiowska zachowuje dwie podstawowe cechy dialektu mazowieckiego: mazurzenie, np. nozycki, przyjezdzajo, oraz fonetykę międzywyrazową nieudźwięczniającą, np. ksiounc ubziera, tys robził. Występuje również siakanie, np. burśtyny, róźne.

Na Kurpiach wyjątkowo dobrze zachowały się dawne samogłoski pochylone. Samogłoska a przybiera tu brzmienie pośrednie między a a o, np. ksiaotków, jaojka, lub całkowicie utożsamia się z o, np. dziewcoki. Samogłoska e realizowana jest jako dźwięk pośredni między e a i albo i, np. chleiba, śleidź. Z kolei o pochylone brzmi pomiędzy o a u, np. goura. Zachowanie a pochylonego zbliża gwarę kurpiowską do gwar Mazowsza bliższego, odróżniając ją tym samym od Mazowsza dalszego, gdzie dźwięk ten zanikł i zlał się z a.

Wymowa samogłosek nosowych jest zróżnicowana. Charakterystyczna jest szeroka realizacja ę oraz grupy eN, np. przed progam, roweram. Już w okresie międzywojennym zauważano jednak różnice regionalne, np. Kurpie spod Myszyńca mówili bańdzie, psiankny, a spod Turośli – beńdzie, psienkny.

Samogłoska ą w śródgłosie bywa ścieśniona, np. ciungnik, wyglunda, a w wygłosie nosowość zanika, np. ploto, na szósto. W formach przeszłych ęł, ęl, ął realizowane są jako en, on, np. zaceni, wzieno.

Do cech wspólnych z dialektem mazowieckim należą: zmieszanie samogłosek i oraz y, np. riyby, skrzipki, miękka wymowa grupy chy, np. łancuchi, na blachi, brak kontrakcji w formach czasownikowych, por. stojałem, oraz przejście nagłosowego ja- > je-, np. jegodziniaoku, ra- > re-, np. redził, i śródgłosowego -ar- > –er-, np. umer, terli.

Jedną z najbardziej rozpoznawalnych cech gwary jest asynchroniczna wymowa spółgłosek wargowych miękkich, np. robzio, przypsinajo, po kurpsiecku, ziamnia. Przy w’ i f’ może zanikać artykulacja wargowa, np. do ziecora, potrasili. Zjawisko to obejmuje także m’, np. ponieścić, kanienie. W grupach św’, ćw’, dźw’ zachodzi stwardnienie w’, np. śwenconeyj, śwatełka.

W odmianie wyrazów występuje wiele cech wspólnych z innymi gwarami Mazowsza. W Clp. rzeczowników męskich pojawia się końcówka -oziu, np. księdzoziu, konioziu, a w Nlm. -ani, np. grabziani, saniani. W Dlm. upowszechniła się końcówka -ów niezależnie od rodzaju, np. trombków, kolendów.

W 1. os. lm. cz. teraźniejszego i przeszłego występuje dawna końcówka -m, np. my móziem, robilim, a w 3. os. lmn. cz. przeszłego zakończenie -eli, np. sieli, leli.

W 2. os. lm. cz. przeszłego i trybu rozkazującego zachowała się archaiczna końcówka -ta z dawnej liczby podwójnej, znana z pieśni weselnej: Daliśta mnie dali, za kogośta chcieli, a teraz będzieta sami z niem siedzieli.

Słownictwo gwary kurpiowskiej wyróżnia ją spośród innych gwar Mazowsza. Typowe są m.in. wyrazy: gula, kur, beczy, chójka, gżegżółka, rejbaczka, rejbować, kitel, szpiki, bełk, łysta, reby czy kruki.