Gwara lasowska występuje na terenach dawnej Puszczy Sandomierskiej, w widłach Wisły i Sanu. Granice jej zasięgu wyznaczają miasta: Sandomierz, Tarnobrzeg i Mielec (na zachodzie), Dębica i Rzeszów (na południu), Leżajsk i Nisko (na wschodzie).

Nazwa Lasowiacy czy Lesiacy jest określeniem utworzonym nie przez badaczy, lecz przez samych mieszkańców Puszczy, którzy osiedli się dawno temu na tych terenach. W ten sposób podkreślili swój związek z lasem i przyrodą: „Las łociec nasz, my dzieci jigo, jidziewa do nigo”.

Grupą, która najsilniej wpłynęła za kulturę i język regionu, byli osadnicy z Mazowsza. Na terenach Puszczy Sandomierskiej osiedlali się również Niemcy, Żydzi, Rusini czy Tatarzy. O wielokulturowości okolicznych ziem świadczą nazwy takich miejscowości jak Mazury, Rusiny, Tatary.

Gwara lasowska to gwara mieszana i mocno zróżnicowana. Dialektologicznie należy do wschodniej części gwar Małopolski środkowej, ale silne są wpływy dialektu mazowieckiego (przyniesione przez osadników z północy) i słabsze z gwar pogranicza wschodniego.

Cechy charakterystyczne gwary lasowskiej to:

• mazurzenie, np. kosula, drozdzowe, cary;
• fonetyka międzywyrazowa: nieudźwięczniająca (na północy), por. ros na tydziej, i udźwięczniająca (na południu), por. roz na tydziej.

Samogłoski ścieśnione wymawiane są przeważnie jak odpowiadające im samogłoski wyższe. Pochyloną samogłoskę o artykułuje się często jak u, tak jak w polszczyźnie ogólnej: nuz, gura. Samogłoska ścieśniona a wymawiana jest jak o: dzisioj, ładno. W miejscu samogłoski pochylonej e występuje i lub y: chlyb, świca, niść.

Kolejną właściwością gwary lasowskiej jest zróżnicowana wymowa nosówek. Może ją cechować:

• brak nosowości samogłosek ę i ą, np. beʒ́e, piekne, na siódmo;
• zanik nosowości i jednoczesne ścieśnienie samogłosek: klykać, gałuzki;
• wymowa rozłożona obu samogłosek nosowych, np.: wcie^ynty, wyciongo, której może towarzyszyć: przejście ą > oł: sołsiadka, przejście ę > an (czasem w a) wskazujące na szeroką artykulację nosówki przedniej: kolandy, piaknie, przejście ę > y(m), i(m): świnty ilustrujące wąską wymowę ę, przejście ę > en > ej (dziś coraz rzadsze): piejć;
• szeroka wymowa ę bliska a nosowemu: czę^asto, rę^aka.

Spółgłoski protetyczne pojawiają się głównie przed samogłoskami o, u: ^łot ^łognia, ^łosiem. Prejotację można zaobserwować w nagłosie imion, np. Jagata, Jantek.

Dawniej do typowych cech gwary lasowskiej należało przejście ń > j: (ń ulegało uszczelinowieniu i denazalizacji), por. dziej, pomarajcowy. Dziś taka wymowa jest rzadka.

Wybrane zjawiska fonetyczne pochodzenia mazowieckiego to:

• występowanie twardej spółgłoski l w grupie li: ucyly, tablyca;
• stwardnienie m’ w formie zaimka mi i w końcówce -ami: daj my,babamy, sznurkamy;
• mieszanie k’ i k: boka^em, rękia^emy.

Do cech fonetycznych pochodzenia małopolskiego należą np.:

• metateza w grupie źr, np. urzić, porzić;
• przejście wygłosowego -ch > -k (dziś sporadyczne), np. po chałupak, niek;
• brak przegłosu e > ’o, np. wiezło, gnietło.

Na niektórych obszarach występowania gwary lasowskiej możemy usłyszeć: przedniojęzykowo-zębowe ł: kościoła, było; palatalne l’ nie tylko przed i: wesel’e, korowol’e; dźwięczne h: haftka, harbata.

Do zjawisk fleksyjnych typowych dla gwary lasowskiej zaliczamy: upowszechnienie się końcówki -ów w Dlm. rzeczowników bez względu na ich rodzaj: farbów, nauczycielów; zachowanie form pluralis maiestaticus: tata miel’y pszczoły, takie podpłomyki mama upiekly; uogólnienie niemęskoosobowych form cz. przeszłego: zamowiały, zacynały.

U niektórych użytkowników słychać jeszcze dawną końcówkę czasownikową -wa w 1. os. lm. cz. teraźniejszego: gotujewa i końcówkę -śwa w 1. os. lm. cz. przeszłego: śliśwa, ^łobwiązaliśwa, pochodzące z dawnej liczby podwójnej.

Lasowiacy zawsze lubili (i nadal lubią) posługiwać się zdrobnieniami, np.: rzeczowników: misecusia, wionecek, kawałeczuś, przymiotników: bielusieńki, cieniuśki, przysłówków: ciepleńko, cienieńko.

W gwarze lasowskiej zachowało się jeszcze wiele dawnych wyrazów. Większość z nich dotyczy realiów wiejskich i odnosi się do życia rodzinnego, pracy, sprzętów i narzędzi, którymi niegdyś się posługiwano, dawnych strojów i obyczajów. Należą do nich np.: bojcyć, chędogi, chybotać się, dronka, dyrdać, karentować, oharużyć, podołek, pomiotło, szafarnia, warzocha czy wręga.