Gwarą lubawską posługują się mieszkańcy terenów od Lubawy i okolic w stronę Szenwałdu, Kozłowa, następnie przez Szynkowo, Szczukę i Brodnicę na południu oraz po Marcinkowo i Tułodzieje na północnym wschodzie. Na północy styka się ona z gwarą ostródzką, na południu – z grudziądzką. Region leży nad rzeką Drwęcą, w pobliżu dwóch parków krajobrazowych. Jej wyjątkowość wynika z burzliwej historii tych ziem.

Kształtowała się ona od XIII wieku na terenach wcześniej zamieszkanych przez pogańskie plemiona pruskie w wyniku napływu osadników z Mazowsza i ziemi chełmińskiej. Na miejscu przeważał język niemiecki i ślady pruskie, a nowi mieszkańcy „nałożyli” na tę mieszankę swoją polszczyznę. Gwara jest klasyfikowana jako jeden z nowszych dialektów mieszanych, w którym splatają się cechy mazowieckie, wielkopolskie, a nawet wpływy języka niemieckiego i kaszubskiego. W dzisiejszych opisach dialektologicznych gwary lubawskie zaliczamy do dialektu mazowieckiego, choć Zenon Sobierajski włączał je do dialektu wielkopolskiego. Ze względu na cechy typowe tej gwary, wspólne z innymi gwarami regionu, tworzy ona wraz z nimi tzw. pas północnopolski.

Współcześnie gwara nie jest już w powszechnym użyciu, choć wciąż można ją usłyszeć w mowie starszego pokolenia, zwłaszcza na wsi. Jej cechy zachowały się najsilniej w warstwie fonetycznej (wymowie) oraz w słownictwie. Próbą ocalenia tego językowego dziedzictwa są teksty Bernarda Jacka Standary (1934–2014) – pisane gwarą lubawską „Gawędy Klimka z Dybzaka”.

Najbardziej charakterystyczną cechą, która odróżnia gwarę lubawską od większości gwar mazowieckich, jest brak mazurzenia. Zamiast niego występuje sziakanie, czyli mieszanie szeregów ś, ź, ć, dź z sz, ż, cz, dż, przez co powstają zmiękczone dziąsłowe spółgłoski pośrednie, w zapisie sz’, ż’, cz’, dż’, np. sz’e, muszielim, żiemniaki, dwanaszczie itd.

Fonetyka międzywyrazowa w gwarze jest nieudźwięczniająca. W praktyce oznacza to, że zawsze spółgłoska na końcu poprzedniego wyrazu jest wymawiana bezdźwięcznie, gdy drugi wyraz zaczyna się od samogłoski lub od spółgłoski półotwartej, np. nawós nie jes zdrowy.

Gwara lubawska zachowała wiele cech wymowy samogłosek typowych dla dialektu mazowieckiego. Jedną z nich są samogłoski pochylone, czyli dawne e oraz o wymawiane w specyficzny sposób. Pochylone e może brzmieć jak y lub i, np. dłuży, a pochylone o jako dźwięk pośredni między o a u (o^u), np. w doumu, koumbajny, słóma.

Samogłoski nosowe nie zawsze brzmią jak w języku ogólnopolskim. Przed spółgłoskami szczelinowymi (jak s, z, f, w) nosowość jest zachowana, podobnie jak w języku ogólnym, np. wąski, lub dochodzi do zaniku nosowości, np. sz’uszadeym, mieska. Na końcu wyrazu ą traci swoją nosowość i jest wymawiane jako o lub u, np. majo, idu. W środku wyrazu przed spółgłoskami zwartymi (jak p, b, t, d) samogłoski nosowe wymawia się asynchronicznie, czyli rozdzielając je na dwie części, np. łounka, pińć, pynk.

Jedną z ciekawszych cech wymowy jest zanik różnicy między i a y, które wymawia się tak samo, np. warz’iwo. Twardo wymawia się też spółgłoski k’, g’, które w języku ogólnym są zmiękczone, np. kerownice. Obserwujemy również stwardnienie w’ w grupach po ś, ź, ć, dź: szwynia. Czasem dochodzi też do podwojenia spółgłoski n, np. wełnianny, drewianna.

W słowotwórstwie i fleksji gwary lubawskiej widać silne wpływy mazowieckie. Do najbardziej charakterystycznych cech należą:

• wykorzystywanie sufiksu -ak do tworzenia nazw młodych zwierząt, np. kurczak, prosiak;
• brak rozróżnienia na formy męskoosobowe i niemęskoosobowe w lm., np. adwokaty, masziny byli;
• stosowanie archaicznej końcówki -m w 1. os. lm. cz. przeszłego, np. robilim;
• relikty liczby podwójnej w 2. os. trybu rozkazującego: jedźta;
• używanie formy dwa dla rodzaju żeńskiego i nijakiego, np. dwa kury.

Dla gwary tej charakterystyczna jest także dominacja końcówki -ów w Dlm. rzeczowników rodzaju żeńskiego i męskiego: obreńczów, potrawów. Zjawisko to ma charakter szeroki, tego rodzaju wymowa jest spotykana w wielu innych gwarach, niezależnie od ich przynależności dialektalnej.

Słownictwo gwary lubawskiej jest prawdziwą kopalnią unikatowych słów, które świadczą o jej mieszanym charakterze. Wiele z nich to zapożyczenia z języka niemieckiego pozostałe po okresie zaborów i kolonizacji, np. stuf, kuch, faryna, firsztik. Inne słowa są wspólne dla całego regionu północnej Polski, np. draszować, ambus, tamoj, zara, jo.

Gwara lubawska, choć dziś zagrożona, pozostaje fascynującym świadectwem historii regionu i dowodem na językową różnorodność Polski.