Gwary zachodniolubelskie zajmują w przybliżeniu obszar Wyżyny Lubelskiej. Obejmują pas od Puław i Lubartowa na północy po Biłgoraj i Stalową Wolę na południu, a zachodnią granicę regionu stanowi dolina Wisły. Główne miasta to Lublin, Kraśnik i Janów Lubelski, zob. mapa 1: Zasięg i podział gwarowy Lubelszczyzny zachodniej.

Obszar ten to północno-wschodnie peryferie dialektu małopolskiego, dlatego z cechami małopolskimi stykają się tu cechy mazowieckie oraz wpływy wschodniosłowiańskie – ukraińskie.

Tak jak dialekt mazowiecki, gwary zachodniolubelskie cechuje fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, np. jak_jeden drugiego, jakiś_^łobiad. Zgodnie z dialektem małopolskim i mazowieckim występuje tu mazurzenie (choć współcześnie ta cecha cofa się, ponieważ – jako wyrazista – jest często wyśmiewana), np. na ^łocach, jesce, pirozki. W formie nasz, powszechnej w wielu gwarach, występuje wymowa hiperpoprawna (tzw. szadzenie) na skutek unikania mazurzenia.

Dawne o pochylone jest realizowane jak w polszczyźnie ogólnej, np. nierówno, pójść, a e pochylone jako i lub y, np. chlib, bidne, rzyka. Dawne a pochylone na północnym wschodzie przeważnie zlało się z a jasnym, np. ublałam, na pozostałym obszarze wymawia się je jako o lub czasem a^o, np. nie wjedzioł, buroki, jo.

Pod wpływem sąsiedztwa wschodniosłowiańskiego w gwarach zachodniolubelskich, zwłaszcza w ich wschodniej części, słyszymy tzw. „śpiewną wymowę”, czyli akcent kresowy. Polega on na silniejszym przycisku samogłosek akcentowanych, niż to ma miejsce w polszczyźnie ogólnej. Jednocześnie samogłoski nieakcentowane są wymawiane nieco słabiej, czego rezultatem bywa zmiana barwy niektórych z nich: e nieakcentowane może zamieniać się w i lub y, np. na pichote, w pudyłeczku, a o – w u, np. kutuniu kuchany, z puczątku.

Na wschodzie regionu zdarzają się też inne cechy powstałe lub utrzymane pod wpływem sąsiedztwa wschodniosłowiańskiego, jak miękka wymowa l, np. liokal’, czy przedniojęzykowo-zębowa wymowa ł, np. złoty.

Jak w całej wschodniej Polsce, nosowe ą na końcu wyrazów jest realizowane jako o, np. sie śmiejo, z to kanko, lub – rzadziej – jako u, np. pójdu, ze swoju siostru.

Inne charakterystyczne cechy wymowy na zachodniej Lubelszczyźnie to np.:

• różne zmiany barwy samogłosek y, i przed spółgłoskami l, ł w cz. przeszłym, np. beli, beło lub buł, piuł;
• asynchroniczna (rozłożona) wymowa spółgłosek wargowych miękkich, np. pjechotu, mnieli;
• podwajanie spółgłosek s, ś, sz pomiędzy dwiema samogłoskami, np. dossyć, powieszsze;
• mazowieckie mieszanie połączeń ke, ge z kie, gie, np. w keszeniach.

Występuje tu częściowy zanik zróżnicowania na formy męskoosobowe (takie jak chłopi, wysocy, chodzili) i niemęskoosobowe (takie jak chłopy, wysokie, chodziły), np. muzykanty grały, te bogate gospodorze nie uważały tego bidnego, te goście wiedziały.

Na Lubelszczyźnie zachodniej spotkamy zarówno słownictwo małopolskie, jak i mazowieckie, a także to pochodzenia wschodniosłowiańskiego (zob. mapa nr 2: Stopnie zagęszczenia wyrazów pochodzenia małopolskiego na Lubelszczyźnie wg Haliny Pelcowej i mapa nr 3: Stopnie zagęszczenia wyrazów wschodniosłowiańskich na Lubelszczyźnie wg Haliny Pelcowej.

Z leksyki pochodzenia małopolskiego można wymienić np. szpilki, bławat, kalenica, dziewka, dziady, powała, morka, chochoł, stok.

Z kolei wyrazy pochodzenia mazowieckiego, które sięgają aż tu, to podsufitka, pułap, wywilga, szadź i kolki.

Można wymienić także wyrazy, które łączą ten obszar z terenami Polski wschodniej: korowaj, wierzch, przyczołek, reczka, smeredyna i czeremcha.