Orawa to kraina geograficzno-historyczno-językowa (dawne Północne Węgry), do 1918 wchodząca w skład Austro-Węgier).  Polska gwara orawska należy do pasa podgórskiego gwar małopolskich. Mówi się nią po obu stronach granicy państwowej (w 14 wsiach po stronie polskiej i 11 wsiach po stronie słowackiej).

O polskiej gwarze po stronie słowackiej trudno dziś mówić obiektywnie i precyzyjnie. Od lat 60. XX w., kiedy gwarę tę opisali dokładnie Mieczysław Karaś i Alfred Zaręba, nie ponowiono systematycznych gruntownych badań dialektologicznych.

Zgodnie z dialektem małopolskim gwara orawska zachowuje mazurzenie, np. cesać sie, i udźwięczniającą fonetykę międzywyrazową, np. zbabradźrynce.

Samogłoski pochylone (ścieśnione) wymawiane są następująco:

• a pochylone jako a^o, tj. dźwięk pośredni między a i o, jednak bliższy o lub jako o; samogłoska o pochodząca z wcześniejszego á pochylonego jest wymawiana bez zaokrąglenia warg (tj. bez labializacji), np. ga^oda^ocie; strasno;
• o pochylone – u^o – jako dźwięk pośredni między o i u, np. ogru^od, swu^oj;
• e pochylone, występujące zarówno po spółgłoskach twardych, jak i po miękkich, jako dźwięk równy samogłosce y, np. tyz, biyda, niyś.

Samogłoski nosowe w śródgłosie są realizowane w sposób rozłożony, np. tyndy, jedynie przed szczelinowymi zachowują nosowość synchroniczną, np. wąsy}. W wygłosie wymawiane są różnie w zależności od pełnionej funkcji końcówki fleksyjnej, np. {myjym, miske, cytajo, z mamusiom.

Małopolskie przejście wygłosowego -ch > -k występuje tylko w końcówkach fleksyjnych, np. weselak, staryk, posełbyk, słysołek, nie pojawia się natomiast w wygłosie rdzeni, jak to ma miejsce w gwarze podhalańskiej.  Końcowe -ch jest tu bardzo osłabione lub wręcz całkowicie zanika, np. gro^ch, du.

Brak w gwarze orawskiej archaizmu podhalańskiego. Ta negatywna cecha bardzo mocno ją odróżnia od gwary podhalańskiej, por. orawskie cysty wobec podhalańskiego c-isty}.

Wymienić też należy:

• zachowanie dawnego drżącego r (tu zaznaczone jako ř, odpowiada ogp. rz), np. {dřew^ło;
• zachowanie i po drżącym r (ř), np. gřiwa, přiśli; cecha ta występuje nie tylko na Orawie, lecz także w pasie od Spiszu, przez Podhale, południową Żywiecczyznę, po Śląsk włącznie;
• brak przegłosu e > ’o przed spółgłoskami zębowymi twardymi, np. wiesna, mietła, pieron;
• zachowanie dźwięcznego w (pogrubione) po spółgłoskach bezdźwięcznych, np.  świnia;
• akcent inicjalny, np. d|^ło ukotwiynio; występuje głównie po stronie polskiej, bywa jednak nieregularny.

W odmianie rzeczowników miękkotematowych rodzaju żeńskiego zachowała się dawna końcówka –e w Dlp., np. ze studnie, natomiast C. i Mslp. rzeczowników męskoosobowych przyjmuje tylko jedną końcówkę, -owi, np. dali nasymu tatowi, o nasym tatowi.

W imiesłowach biernych czasowników z tematem czasu przeszłego zakończonym na a pochylone pojawia się morfem -t- zamiast ogp. -n-, np. nagrzoty, obloty.

Zróżnicowane są końcówki -ej w D., C. i Mslp. przymiotników, liczebników, zaimków rodzaju żeńskiego. W D. występuje końcówka -ej, natomiast w C. i Ms.  końcówka –yj, np. do tej nasej starej  babki; o takiyj wielgiyj dziurze.

Zdrobnienia i spieszczenia przymiotników i przysłówków tworzy się w gwarze za pomocą przyrostków -ućki, np. warciućki, -ućko, np. cieplućko. W miejscu ogp. przedrostka roz- występuje ^łoz- (z zanikiem r), np. ^łosłozyć.

Dla gwary orawskiej charakterystyczne są czasowniki wielokrotne, nazywające czynności, które są powtarzane wiele razy, por. czasownik niedokonany siedzieć – dokonany siednóć – wielokrotny siodać (|| siodować), niedokonany brać – dokonany wziąś – wielokrotny biyrać (|| biyrować).

Specyficzne jest też orawskie słownictwo, np. śkraka. Część jest wspólna z innymi gwarami góralskimi i często gwarami Pogórza, np. starasić, część ma zasięg jeszcze szerszy, niekiedy ogólnogwarowy, np. kazalnica. Bogata jest synonimika, np. rodzaj kołatki używanej w kościele zamiast dzwonka od Wielkiego Czwartku do Wielkiej Soboty to klepák, kłapac, klepác, kłapacka, rzegotka, rapkac, rzapkac, rapkacka.