We wczesnym średniowieczu Podlasie było bezludnym pasem oddzielającym Mazowsze od Litwy i Rusi. Już wówczas na ziemie te przybywali zarówno polscy osadnicy z zachodu, litewscy i ruscy ze wschodu i południa, jak i jaćwiescy z północy. Burzliwa historia tego pogranicza sprawiła, że od X do XXI wieku Podlasie jest swoistą mieszanką kultur: polskiej, litewskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rosyjskiej, tatarskiej, karaimskiej i żydowskiej.

Wszystko to sprawia, że sytuacja językowa Podlasia jest bardzo skomplikowana. Funkcjonują tu obok siebie nie tylko różne języki, lecz także ich gwary. Ze spisu powszechnego z 2011 roku wynika, że „gwarami podlaskimi (polsko-białorusko-ukraińskimi)” posługuje się w sytuacjach domowych 3761 osób. Przedmiotem tego opracowania są wyłącznie gwary polskie.

Gwary polskie na Podlasiu funkcjonują w rozlewiskach Narwi i Bugu, czyli okolicach: Augustowa, Mońków, Sokółki, Białegostoku, Łap, Hajnówki, Bielska Podlaskiego, Siemiatycz, Drohiczyna, Łosic, Białej Podlaskiej i Jabłecznej. Graniczą z następującymi zespołami gwarowymi:

• od południa – z gwarami wschodniolubelskimi (tzw. Pogranicza wschodniego młodszego);
• od południowego zachodu – z gwarami Mazowsza bliższego;
• od zachodu – z gwarami Mazowsza dalszego i Kurpiami;
• od północy – z gwarami suwalskimi, z którymi mają wiele cech wspólnych;
• od wschodu – z gwarami i językami wschodniosłowiańskimi i litewskimi.

Gwary podlaskie zalicza się do dialektu mazowieckiego, z którym łączą je:

• fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, np. iks lat jak, jusz ich;
• mazurzenie, np. cy; pojawia się ono tylko na pograniczu podlasko-mazowieckim, z uwagi na sąsiedztwo gwar i języków wschodniosłowiańskich brak go w centralnej i wschodniej części Podlasia;
• wymowa przypominająca sziakanie, czyli dziewcz’ina, ż’ił – na Podlasiu wymowa taka jest przejawem wpływów wschodniosłowiańskich.

Z uwagi na uwarunkowania historyczne i sąsiedztwo językowe to, co wyróżnia polskie gwary Podlasia, to przede wszystkim cechy, które utrzymały się (lub zaistniały) tu na skutek wpływów wschodniosłowiańskich. Jedną z najbardziej wyrazistych jest akcent kresowy, zwany potocznie „zaśpiewem”. Do dziś usłyszeć go możemy w wypowiedziach przedstawicieli nie tylko najstarszego, lecz także średniego i młodego pokolenia.

Również z uwagi na sąsiedztwo wschodniosłowiańskie na obszarze Podlasia nie zachowały się samogłoski pochylone. Usłyszymy tam jednak:

• akanie – notowane głównie na obszarze północnego Podlasia, np. duża, dalary;
• ukanie – notowane przede wszystkim na Podlasiu południowym, np. gutowali, kubieta;
• ikanie, np. siedzić, ni dawali.

Inne cechy wspólne polszczyzny kresowej i gwar podlaskich to:

• półmiękka wymowa spółgłosek środkowojęzykowych, potocznie zwana śledzikowaniem, np. dz’ec’i, s’edem;
• półmiękka wymowa l’ przed e lub a, np. l’ato, ml’eko;
• dźwięczna (krtaniowa) wymowa h, np. hałas, hultaj;
• ł przedniojęzykowo-zębowe, np. byłam, łąka.

Żadna z tych cech nie występuje bezwyjątkowo. W wypowiedziach tych samych mieszkańców usłyszymy zatem również wymowę ogólnopolską: dzieci, lato, hałas czy łąka.

Zasadnicze różnice w odmianie poszczególnych części mowy przez osoby posługujące się gwarami podlaskimi również wynikają z wpływów wschodniosłowiańskich. Do najbardziej wyrazistych należy końcówka -u zamiast -ę w Blp. rzeczowników rodzaju żeńskiego, np. zbieramy machorku, sprowadził nauczycielku.

Bardzo ważną cechą fleksyjną są także bezkońcówkowe formy czasu przeszłego w 1. i 2. os. lp. i lm., w których wykładnikiem osoby staje się zaimek, a nie jak w języku ogólnym – końcówka fleksyjna, np. gospodarzył ja, my robili.

Najbardziej typową cechą składniową jest zastępowanie celownika konstrukcją składającą się z przyimka dla i dopełniacza, np. powiedzieć coś dla kogoś. Cecha ta jest wszechobecna w licznych memach, a pytanie: „Czy jeśli na Podlasiu ktoś ukradł dla ciebie rower, to masz dwa rowery, czy nie masz żadnego?” jest chyba jednym z najbardziej popularnych żartów krążących w internecie.

Podobny potencjał ma także podwójne się, np. ja się narobił się, które jednak dziś częściej usłyszymy w tekstach stylizowanych na gwary podlaskie (np. na kanale Kolorka) niż w tekstach autentycznych.

W gwarach podlaskich, podobnie jak w polszczyźnie kresowej, częściej spotkamy wyrazy z przyrostkiem -eńki, np. garbacieńki, czy -uk, np. nazwisko Andrejuk (233 spośród 318 Andrejuków mieszka w województwie podlaskim).

O kolorycie polskich gwar na Podlasiu przesądza w dużej mierze słownictwo, które z jednej strony może mieć źródło w:

• dawnej polszczyźnie, np. tedy;
• gwarach mazowieckich, np. fluk;
• językach i gwarach wschodniosłowiańskich, np. dzieńgi.

Tylko na Podlasiu można usłyszeć wisk, czyli coś pośredniego między piskiem i krzykiem, chodzić w wycharcholonej, tj. wygniecionej, koszuli lub wtrybanić się, a więc ubrudzić się jak nieboskie stworzenie.

Podlasie to niewątpliwie pogranicze kultur i języków. Poza gwarami polskimi funkcjonują tu gwary powstałe na podłożu ruskim (białoruskim lub ukraińskim), a ich użytkownicy mówią po swojomu, po naszemu lub pu pudlaśku. Więcej na temat tych gwar można przeczytać między innymi na stronie Svoja.org.